Murat Ülker yazdı: 'İki gün bilim zirvesinde ne konuşuldu?'
Yıldız Holding Yönetim Kurulu Üyesi, pladis ve GODIVA Yönetim Kurulu Başkanı Murat Ülker, İstanbul’da düzenlenen Bilim Zirvesi’ni kaleme aldı. Sabri Ülker Gıda Araştırmaları Enstitüsü Vakfı ile The Nutrition Society iş birliğinde gerçekleştirilen zirvede, farklı ülkelerden bilim insanları…
Vakıf Başkanımız Yahya Ülker konuşmasının ANA MESAJI OLARAK ÇOCUKLARIN SAĞLIKLI BÜYÜMESİ İÇİN BİLİMSEL BİLGİNİN GÜNLÜK HAYATTA SOMUT UYGULAMALARA VE DAVRANIŞ DEĞİŞİKLİĞİNE DÖNÜŞMESİ GEREKTİĞİNİ BELİRTTİ. Bilginin sınıfta, aile mutfağında ve okul yemeklerinde kullanıldığında gerçek etki yaratacağını vurguladı.
Sabri Ülker’in çalışmak, iyilik yapmak, topluma katkıda bulunmak anlayışını devam ettirmenin, üçüncü kuşağın da sorumluluğu olduğunu aktardı. MUTLU ET, MUTLU OL yaklaşımını bilim, eğitim ve toplumsal faydayla ilişkilendirdi. VAKFIN 2011’DEN BU YANA DENGELİ BESLENME EĞİTİMİYLE 7 MİLYONDAN FAZLA ÇOCUK, ÖĞRETMEN VE EBEVEYNE ULAŞTIĞININ; 2026 İLA 2027 DÖNEMİNDE BEŞ ŞEHİRDE UYGULAMALI OKUL ATÖLYELERİNİN YENİDEN BAŞLATILACAĞINI DUYURDU. Başarının ölçüsünü ulaşılan kişi sayısının yanında insanların öğrendikleri ve hayatlarında değiştirdikleri yeme alışkanlıkları olarak tanımladı. Sağlıklı gıdaya, güvenilir bilgiye ve destekleyici bir çevreye erişimin; aileler, bilim insanları, eğitimciler, sağlık çalışanları, kamu ve sivil toplumun ortak sorumluluğu olduğunu ifade etti.
KİM NE DEMİŞ?
Bir okul yemeğinin getirisi sadece kaç liraya mal olduğu değil, çocuğun sağlığı, öğrenmesi üzerindeki etkisi, aile bütçesine, hatta o yemeğin malzemesini yetiştiren çiftçiye katkısını hesaba katılarak bulunur!
Türkiye Cumhuriyeti’nin son Başbakanı, 28. TBMM Başkanı ve Cumhurbaşkanlığı Yüksek İstişare Kurulu Üyesi Binali Yıldırım, konuşmasında çocukların beslenme, sağlık ve eğitime erişiminin doğdukları ülkeye ya da ailelerinin gelirine bağlı olmaması gerektiğini, bunun küresel bir insanlık sorumluluğu olduğunu vurguladı. Dünyadaki çocukların yüzde 89’unun orta ve düşük gelirli ülkelerde yaşamasına rağmen kaynakların büyük bölümünün gelişmiş ülkelerde bulunduğunu belirterek, “Kaynağın bol olduğu yerde çocuk yok; çocuğun bol olduğu yerde kaynak yok” sözleriyle eşitsizliği özetledi. Yetersiz beslenme ile obezitenen, yoksulluk ile savaşların çocukları aynı anda tehdit ettiğini, eğitimden uzak kalmanın çocuğu yalnızca okuldan değil, beslenme, sağlık, korunma ve toplumsal hayata katılma imkanlarından da mahrum bıraktığını anlattı. Uluslararası kuruluşların sorunu tarif eden istatistikler yayımlamakla yetinmesini eleştirerek artık temennilerden uygulamaya geçilmesi gerektiğini söyledi.
Bu amaçla, gelişmiş ülkelerin millî gelirlerinden ayrılacak küçük paylar, uçak biletlerine eklenecek düşük tutarlar ve hidrokarbonlu araçlardan alınan vergilerin bir bölümüyle yılda yaklaşık 100 milyar dolar büyüklüğünde bir Küresel Çocuk Eşitliği Fonu kurulmasını önerdi. Kendi ailelerinin başlattığı “81 İle 81 Anaokulu” projesinde 73 anaokulunun tamamlandığını ve 15 binden fazla çocuğa ulaşıldığını belirten Yıldırım, yaptığı büyük altyapı projelerinden çok çocukların gözlerindeki pırıltının kendisini heyecanlandırdığını söyledi. Ben burada hemen müjdeyi vereyim. Biz de aile olarak Hakkari ilimiz için hemen inisiyatif aldık; anaokulu yapacağız. Zirveden beklentisini ise net biçimde ifade etti: Çalışmalar teoride kalmamalı; çocukların beslenmesi, eğitimi, gelişimi ve güvenli geleceği için ölçülebilir, uygulanabilir, sürdürülebilir ve takip edilebilir küresel bir modele dönüştürülmeli.
Ticaret Bakan Yardımcısı Mahmut Gürcan, çocukların sağlıklı beslenmesinin yalnızca bir sağlık konusu olmadığını, eğitim, kalkınma ve toplumsal refah açısından da geleceğe yapılan temel yatırımlardan biri olduğunu vurguladı. Bilimsel bilginin değer kazanması için doğru politikalara, politikaların da toplumun tamamına ulaşan uygulamalara dönüşmesi gerektiğini belirterek İstanbul Bilim Zirvesi’nin bilim insanlarını, karar vericileri ve farklı disiplinleri buluşturan rolüne dikkat çekti. Türkiye’nin ihracatta yeni rekorlara ilerlediğini anlatan Gürcan, ticari başarının yalnızca satılan ürün miktarıyla ölçülemeyeceğini, ürünlerin kalitesi, güvenliği ve “Türk malı” imajının da ülkenin uluslararası itibarı açısından belirleyici olduğunu söyledi.
Gürcan, çocukların tükettiği bebek mamaları, ek gıdalar ve takviyelerin yanı sıra biberon, matara, saklama kabı, oyuncak, tekstil ve kırtasiye ürünlerinin de güvenlik denetimi kapsamında bulunduğunu ifade etti. Çocukları hedefleyen yanıltıcı reklam ve mevzuata aykırı pazarlama uygulamalarıyla Reklam Kurulu aracılığıyla mücadele edildiğini belirtti. Türkiye’de her beş alışverişten birinin çevrimiçi yapılması üzerine, 1 Nisan 2025’ten itibaren internette satılan ürünlerin de gerektiğinde gizli satın alma yöntemiyle denetlendiğini aktardı. Konuşmasının ana mesajı şuydu: Ticaretin gerçek başarısı yalnızca ekonomik büyüklükle değil, tüketici güvenine, çocuk sağlığına ve gelecek nesillerin refahına yaptığı katkıyla ölçülmelidir.
Sağlık Bakan Yardımcısı Şuayip Birinci, çocuk beslenmesinde yetersiz beslenme ile aşırı beslenmenin aynı anda yaşandığını belirterek, çocuk sağlığının anne karnından başlayıp yetişkinliğe uzanan bütüncül bir süreç olarak ele alınması gerektiğini vurguladı. Türkiye’de çocukların yüzde 9,9’unun obez olduğunu, mevcut eğilim sürerse 2050’de her üç çocuktan birinin obez olabileceğini söyledi. Çocukluk çağındaki obezitenin ergenliğe ve yetişkinliğe büyük ölçüde taşındığını, diyabet, kalp-damar hastalıkları ve kanser gibi kronik hastalıkları artırarak sağlık sistemine ağır bir mali yük getirdiğini ifade etti. Şekerli içecekler, nişasta bazlı şeker, ultra işlenmiş gıdalar, uzun ekran süreleri ve hareketsizliğin bu tabloyu ağırlaştırdığına dikkat çekti. Ayrıca beyaz un ve hızlı üretilen ekmeklerin besin değerindeki kayıpları anlatarak, tam buğday unu ve uzun fermantasyonla üretilen ekmeklerin yaygınlaştırılması gerektiğini savundu.
Birinci, Sağlık Bakanlığının koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında okul sağlığı, aşılama, tarama ve beslenme eğitimi çalışmalarını sürdürdüğünü, okul kantinlerinde satılan ambalajlı ürünler için “okul gıdası” logosu veya A, B ve C beslenme skoru şartı getirildiğini açıkladı. Demir, folik asit, B12 ve D vitamini eksikliklerine karşı temel gıdaların zenginleştirilmesi üzerinde çalışıldığını da belirtti. Konuşmasının sonunda, filmler, diziler ve sosyal medya aracılığıyla yayılan ultra işlenmiş gıda tüketiminin küresel bir popüler kültür salgınına dönüştüğünü söyledi. Ana mesajı şuydu: Sağlıklı beslenme bireyin tercihine veya gıda endüstrisinin ticari beklentilerine bırakılamaz, halk sağlığını, sağlık harcamalarını, ekonomik kalkınmayı ve toplumun geleceğini ilgilendiren ortak bir sorumluluk olarak yönetilmelidir.
Açılışta ben de bazı konulara değindim; bu iki günde sunulan birbirinden değerli bildirilerin özetlerini kendimce size özetlerken aralara serpiştirdim.
Beslenme hakkında hepimizin söyleyecek sözü var. Günde birkaç kez yemek yiyoruz haliyle konuyu bildiğimizi düşünüyoruz. Ama bir şeyi her gün yapmak, onu bütün yönleriyle bildiğimiz anlamına gelmiyor. Bilimle buluşmanın değeri, bildiklerimizi gözden geçirmemizi, bazen de konuyu baştan kurgulamamızı sağlamasındadır
Bir çocuğun sağlığına nasıl ve ne şekilde yatırım yapmalıyız?
London School of Hygiene & Tropical Medicine’dan Prof. Donald Bundy, çok konuşulan ilk 1.000 günün ardından gelen 7.000 güne dikkat çekti. Gebeliğin başlangıcından ikinci yaş gününe kadar geçen süre elbette çok önemli.Fakat büyüme, beynin gelişimi ve ergenlik, ikinci yaş gününde durmuyor. O zaman beslenmeye verdiğimiz önem neden azalsın? Aslında Hz. Peygamber’in “Bedeninin senin üzerinde hakkı vardır.” (Buhari, 5199) hadisi de bize önemli bir sorumluluğu hatırlatıyor. Bu hakkı gözetmek, yalnızca hastalandığımızda bedenimize bakmak değil, çocukluktan yetişkinliğe kadar her dönemde onu sağlıklı beslemek, korumak ve geliştirmek anlamına da geliyor.
Bundy’nin anlattığı okul yemeği meselesi anlamlı. Nitelikli bir öğün, çocuğun okula devamını ve öğrenmesini destekleyebiliyor; ailenin yükünü hafifletebiliyor. Yerel üreticiden alım yapıldığında çiftçiye de düzenli bir pazar sağlayabiliyor. Aynı tabak, birbirinden ayrı gördüğümüz sağlık, eğitim, sosyal destek ve tarım politikalarını buluşturuyor.
Sunumda paylaşılan tahminlere göre, iyi tasarlanmış okul yemeği ve tamamlayıcı programlara yatırılan her 1 dolar, bu alanlardaki toplam faydalar üzerinden 7 ila 35 dolar arasında getiri sağlayabiliyor. Bir iş insanı olarak bu hesap dikkatimi çekti. Ancak bu rakam, kasaya geri dönen para veya her ülkede aynı sonucu verecek bir kazanç vaadi değil. Programın nasıl tasarlandığına ve uygulandığı yere göre değişen bir toplumsal fayda hesabı. Asıl mesaj da şu: Bir çocuğun yemeğini bütçede yalnızca gider olarak görmek anlayışsızlıktır.
Okul yemeği gerçekten neyi değiştirebilir?
Tokyo Üniversitesi’nden Prof. Kentaro Murakami’nin Japonya’dan aktardıkları bu soruya somut bir pencere açtı. Japonya’da okul öğünleri, ilkokul çocuklarının neredeyse tamamına ulaşıyor. Üstelik menüler hazırlanırken her besin öğesinin günlük ihtiyacının üçte birini vermek gibi mekanik bir yaklaşım izlenmiyor; çocukların diğer öğünlerde neleri eksik alabileceği de düşünülüyor.
Araştırmalarda, okul olmayan günlerde beslenmenin yetersiz kaldığı görülüyor. Aile gelirine göre oluşan beslenme farkı, okul günlerinde saptanmıyor. Bunlar gözlemsel bulgular, bütün farkı yalnızca okul yemeğinin yarattığını söyleyemeyiz. Ama aynı okulda aynı nitelikte yemeğe ulaşmak, çocukların farklı ev koşullarından kaynaklanan dezavantajlarını hafifletebilir.
Peki hafta sonu ne oluyor? Tatilde ne oluyor? Çocuğun hayatı okul kapısında başlamıyor, orada bitmiyor. Dolayısıyla okulda kurduğumuz iyi beslenme düzenini evle ilişkilendirmemiz gerekiyor.
İyi beslenme düzeni
Dr. Dilara Olgacher’in Kuzey İrlanda’dan aktardığı, on beş ilkokulda 903 çocukla yürütülen çalışmada, okulda yiyecek ortamını iyileştiren uygulamalar ile beslenme eğitimi ele alındı. Daha sağlıklı atıştırmalıklar, yerel gıdalarla beslenmek sağlıklı olmak göstergelerine müspet yansıdı. Ancak sonuçlar her yaş grubunda ve her ölçütte farklıydı. Ayrıca okulda ve evde görülen gelişme benzer olmuyordu.
Bir de uygulama gerçeği var. Planlanan etkinliklerin ancak bir bölümü hayata geçirilebilmişti. Her zaman iyi fikirle iyi sonuç arasında uygulama vardır. Öğretmenin ayırdığı zaman, ailenin katılımı, okulun imkanları ve programın devamlılığı göz önüne alınmadan yalnızca iyi içerik hazırlamak yetmiyor.
Food, a Fact of Life
British Nutrition Foundation’dan Frances Meek’in anlattıkları bu noktayı tamamladı. Otuz yılı aşkın süredir yürütülen Food, a Fact of Life programı, çocuklara sağlıklı beslenme bilgisinin yanında yemek hazırlama becerisi ve gıdanın nereden geldiğine dair bir anlayış kazandırmayı amaçlıyor. Çünkü bilmek ve günlük hayatta yapabilmek başka.
Yemekte denge
Türkiye’de bizim Yemekte Denge Eğitim Projemiz, vakfımızın Milli Eğitim Bakanlığı ve Hacettepe Üniversitesi iş birliğiyle geliştirdiği bir çalışma., 2011’de dört ilde başladı, 2025’e gelindiğinde 25 ile yayıldı. Başlangıcından bu yana 7 milyondan fazla öğrenci, öğretmen ve ebeveyne ulaşıldı. Bu müthiş bir başarıdır. İnşallah bu proje gelişerek devam edecek. Hatta farklı coğrafyalarda yemek kültürüne ve ihtiyaçlara uyarlayıp globalleştiriyoruz.
Sağlığın temeli, çocuk okula başlamadan çok önce atılıyor.
Cornell Üniversitesi’nden Dr. Julia Finkelstein, B12 vitamini ile folatın (B9 vitamini) birlikte değerlendirilmesinin önemini anlattı. Bu besin öğeleri, DNA yapımı ve genlerin çalışmasını düzenleyen süreçlerde rol oynuyor. Gelişimin kritik bazı aşamaları, kadın henüz hamile olduğunu öğrenmeden yaşanıyor. Demek ki anne ve çocuk sağlığına anne adaylığı döneminde, yani gebelikten önce de önem vermek gerekiyor.
Güney Hindistan’daki araştırmalarda belirlenen eksiklikler dikkat çekici, fakat o oranlar Türkiye’de geçerli olmayabilir, kendi toplumumuzun ihtiyaçlarını doğru tespit ve eksiklikleri birbirinden kopuk ele almamak lazım. Mesel
İzmir, Aliağa, Türkiye ve dünyadan günün ajandası