İzmir 16°
Aliağa Son Dakika İzmir, Aliağa, Türkiye ve dünyadan günün ajandası
Son Dakika

Gelecek daha önce de gelmişti

1909’un fütüristleri geleceği fethedilecek bir ülke olarak görüyordu. Bugünün teknoloji tutkusu ve siyasal gerilimleri, o eski gelecek hayalinin ne kadarının hâlâ bizimle olduğunu düşündürüyor.

Tarihi Paris sokaklari ve sanat akimlarini temsil eden fütürizm temali görsel

Paris sokaklarını alevler sardığından beri bu kentin dünyayı değiştiren pek çok olaya tanıklık eden kaderini düşünüyorum. Fütürizm akımı onlardan biriydi: 20 Şubat 1909'da Paris'te doğdu.

Filippo Tommaso Marinetti'nin manifestosu Le Figaro'nun ilk sayfasında yayımlanmıştı ve bu metin bir sanat bildirisinden çok savaş ilanına benziyordu. Hızı, makineyi, gençliği ve saldırganlığı övüyor müzeleri, kütüphaneleri, akademileri yıkmayı vaat ediyordu. Savaşı “dünyanın tek hijyeni” ilan ediyor, kadını açıkça aşağılıyordu.

Dördüncü maddedeki cümle akımın amblemi oldu: Kükreyen bir yarış arabası, Semadirek adasından Louvre’a getirilen ve 1863’ten o güne dek Fransızlara kanatları ile bakan zafer tanrıçası Nike heykelinin estetiğini reddediyordu açıkça.

Tarihi Paris sokaklari ve sanat akimlarini temsil eden fütürizm temali görsel

ŞANTİYENİN KAHRAMANLAŞTIRILMASI

Umberto Boccioni, Carlo Carrà, Luigi Russolo, Giacomo Balla ve Gino Severini gibi ressamlar 1910'da “Fütürist Ressamlar Manifestosu”nu imzaladı. Boccioni “Kent Yükseliyor” tablosunda şantiyeyi kahramanlık sahnesine çevirdi; 1913 tarihli “Uzayda Sürekliliğin Biricik Biçimleri” heykeli bugün hâlâ akımın en bilinen imgesidir. Eşsiz Balla, “Tasmalı Köpeğin Dinamizmi”nde hareketi tuvale ince ince işledi. Russolo 1913'te “Gürültü Sanatı”nı yayımladı, kendi tasarladığı gürültü makineleriyle konser verdi.

Marinetti 1914'te “Zang Tumb Tumb”da tipografiye alışılmadık bir dil getirdi. Antonio Sant'Elia 1914'te Città Nuova çizimlerinde asansörleri cepheye taşıdı. Balla ile Fortunato Depero 1915'te “Evrenin Fütürist Yeniden İnşası” bildirisinde giysiden oyuncağa her nesneyi yeniden tasarlayacaklarını yazdı. Depero'nun 1932'de Campari için çizdiği konik şişe bugün de üretimde olan bir nesne.

Bu enerjinin kaynağı aslında İtalya'nın gecikmişliğiydi. 1861'de birleşmiş genç bir devlet olan İtalya’nın sanayi henüz Torino ve Milano'yla sınırlıydı, güneyi hâlâ tarımla geçiniyordu. Avrupa İtalya'ya bir müze gibi bakıyordu: harabeler, kiliseler, rehberli turlar romantik geliyordu. Marinetti ülkeyi “profesörlerin, arkeologların, antikacıların kangreninden” kurtarmak istediğini yazdı. Geçmişin estetiği ve ağırlığı altında bunalan bir kuşak, böylece otomobilde, elektrikte ve uçakta kendi altın çağını buldu.

Tarihi Paris sokaklari ve sanat akimlarini temsil eden fütürizm temali görsel

FAŞİZMLE İLİŞKİSİ

Milliyetçilik de bu arayışa eklendi. 1911'de Libya savaşı alkışlanıyordu,öyle ki 1915'te Fütüristler İtalya savaşa girsin diye sokağa çıktı. Marinetti 1919'da Mussolini'nin Milano'daki kuruluş toplantısına katılanlar arasındaydı. Akımın rejimle ilişkisi gergin kaldı ama kopmadığını bu tür birlikteliklerden anlıyoruz.

Dönem o kadar ilginç ki İtalyan bir ailenin oğlu olan Marinetti Mısır’da Cizvit okulunda okuyup Paris’te diploma alıyor çünkü İskenderiye dönemin Avrupalı elitlere olanak veren gözde ticaret yeri. Akdeniz’in sömürge sonrası kozmopolit yapısının odağı, ailesi orada zenginleşen bir entelektüel özetle. Geçtiğimiz hafta Fransızlar eylem yapanların Mısırlılar olduğunu ifade ederken tarihsel bağlarını nasıl da unuttuklarına şaşıyorum doğrusu.

Tarihi Paris sokaklari ve sanat akimlarini temsil eden fütürizm temali görsel

GÜNÜMÜZÜN GELECEK HAYALİ

Gelelim günümüzün gelecek hayaline. Ekim 2023'te Silikon Vadisi yatırımcısı Marc Andreessen “Tekno-İyimser Manifesto”yu aynı fütürizm gibi yayımladı. “Teknolojik Üstinsan Olmak” başlıklı bölümde Marinetti'nin yedinci maddesi, “şiir” sözcüğü “teknoloji”yle değiştirilerek yeniden yazılmıştı: “Güzellik yalnızca mücadelede vardır. Teknoloji bilinmeyenin güçlerine şiddetli bir saldırı olmalı ve onları insanın önünde diz çöktürmelidir”, ve bu metnin sonundaki 56 kişilik “koruyucu azizler” listesinde Marinetti de var. Andreessen bolluğu ve liberal demokrasiyi savunduğunu söylüyordu; 1909'un söylemini bu kadar rahat kullanabilmesi pekala, o dilin bugün de iş gördüğünü gösteriyor!

Aslına bakarsanız olayların zemini de benziyor bana göre. V-Dem Enstitüsü'nün Mart 2026 raporu dünyada 92 otokrasi, 87 demokrasi olduğunu belirtiyor; daha ilginç bir veri var: Ortalama bir insanın yaşadığı demokrasi düzeyi 1978 seviyesine gerilemiş.

Tarihi Paris sokaklari ve sanat akimlarini temsil eden fütürizm temali görsel

Edelman'ın 28 ülkede 34 bin kişiyle yaptığı 2026 araştırmasında her 10 kişiden yedisi kendisinden farklı değerlere sahip birine güvenmiyor, düşük gelirlilerin yarıdan fazlası yapay zekânın kendisini geride bırakacağını düşünüyor. Dünya Ekonomik Forumu'nun 2026 raporunda uzmanların yarısı önümüzdeki iki yılı “çalkantılı veya fırtınalı” buluyor, sakin bir dönem bekleyenler yalnızca yüzde bir.

1909'da da hızlı teknolojik değişim, kurumlara güvensizlik ve milliyetçilik aynı anda yaşanıyordu. Fütürizm o kesişimden çıkmıştı, bu nedenle Paris sokaklarında yaşananın birkaç kendini bilmezin işi olduğunu düşünmüyorum. Belki sizler bu satırları okurken yatışmış olsa da, tekrar edecektir çünkü dünyanın bir gelecek sancısı çektiği açık.

Walter Benjamin 1936'da “Teknik Olarak Yeniden Üretilebilirlik Çağında Sanat Yapıtı”nın sonunda Marinetti'nin Habeşistan savaşı için yazdığı “savaş güzeldir” bildirisini aktarır:

“İnsanlık kendi yok oluşunu birinci sınıf bir estetik haz olarak yaşayabilecek kadar kendine yabancılaşmıştır, faşizm siyaseti estetikleştirir.”

Teknolojik gücün bugün nasıl bir gösteriye dönüştüğünü anlamak için bu cümleden daha sağlam bir şey okumadım bugünlerde.

1909'un fütüristleri iki dünya savaşını, nükleer silahı, iklim krizini görmemişti. Geleceği, “fethedilecek bir ülke” sanıyorlardı. Biz ise o geleceğin içinde yaşıyoruz. Marinetti'nin manifestosu bir kazayla açılır:

Yarış arabası yoldan çıkar, çukura yuvarlanır, şair çamurdan yeniden doğmuş gibi çıkar. 117yıl sonra yine çamura batmış durumdayız; bakalım yeniden doğacak mıyız.