Lüks, arzu ve tasarımın geri çekilişi
Görünürlüğün ayrıcalığı aşındırdığı çağda lüks, gösterişli imgelerden dokunmanın, zanaatin ve acele etmeden yaşamanın değerine yöneliyor.
Her şey değişiyor, değer yargıları dönüşürken tüketim değerleri de farklılaşıyor. Lüksün öldüğüne inanılıyor. Kişisel lüks pazarı 15 yıl sonra ilk kez küçüldü, sektör bir yılda 50 milyon müşterisini kaybetti, en büyük grupların hisseleri geriledi. Bu durum insanların arzuları ile ilgili bir merak doğuruyor çünkü lüks nesnelerle ilgili değildir, çoğunlukla nesnelerin insanda uyandırdığı duygularla beslenir.
Arzunun nörolojisine, doygunluğun matematiğine bakmanın zamanı geldi. Nöropazarlama araştırmalarının en çok tekrarlanan bulgularından biri, beynin ödül devrelerinin nesneden çok beklentiyle çalıştığıdır. Dopamin, sahip olma anında değil, sahip olma olasılığında yükselir. "İstemek" ile "hoşlanmak" beyinde ayrı yollar izler. Lüks endüstrisi 100 yıl boyunca bu ayrımı sezgisel olarak yönetti: Bekleme listeleri, sınırlı üretim, bir satış görevlisinin bakışıyla kazanılan onay... Hepsi beklentiyi uzatan, dolayısıyla arzuyu besleyen araçlardı. Kıtlık, beynin en eski karar kısayollarından biri. Az olanı değerli sayarız, çünkü evrimsel geçmişimizde az olan gerçekten değerliydi. İnsanlar yeni dünyada bu “kıtlık” stratejisini nesnelere değil; ilişkilerine uyguluyor gibi.
GÖRSELİN SINIRSIZ ARTIŞI
Sosyal medya bu mekanizmayı tersine çevirdi. Lüksün sembol tasarımlarından Birkin çantayı ele alalım: Modeline göre fiyatları 10 bin ile 200 bin Dolar arasında değişen bu arzu nesnesi, fiziksel olarak nadir kalsa bile görsel olarak sınırsız biçimde çoğaldı. Her paylaşımda bu nesnenin görseli bir kez daha tekrarlandı. Algısal açıdan bakıldığında, tekrar eden uyarana verilen tepki azalır, buna “alışma” diyoruz. Bir nesne her yerde görünüyorsa, onu görmek artık beynimizde hiçbir devreyi ateşlemez hale gelir. Birkin'in ikinci el primi üç yılda 2.2’den 1.4’e düşmüş, bu bilgi de nörolojik gerçeği doğruluyor: Doygunluk, arzuyu öldürüyor. Lüks markalar hiçbir şey yapmadan, durdukları yerde sadece görülerek tükeniyorlar.
Bir başka bulguya daha rastladım: fMRI (fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme) çalışmaları, aynı şarabın daha yüksek fiyatla sunulması halinde beynin haz merkezlerinde daha güçlü tepki uyandırdığını göstermiş. Fiyat, herhangi bir nesnenin değerini belirler ve bu değer fiyatın bir hikâyeye, zanaate ve nadir olma hikâyesine yaslandığı sürece artar. Diğer yandan markalar son yıllarda fiyatları hikâyeden bağımsız olarak artırma eğilimi de gösterdiler. Tüketici artık bilgiye, kıyaslamaya o kadar seri ulaşabiliyor ki bu boşluğu hemen fark etti. Sektör bu yüzden doğan ilgisizliği zaman zaman "arzu açığı" olarak ifade ediyor ama bana sorarsanız düpedüz anlam açığı!
GÖSTERİŞÇİ TÜKETİM
Norveç asıllı Amerikalı iktisatçı ve sosyolog Thorstein Veblen, “conspicuous consumption” (gösterişçi tüketim) kavramını 1899'da yayımlanan “The Theory of the Leisure Class” (Aylak Sınıfın Teorisi) kitabında ortaya attı. Kitap, Amerika'nın
İzmir, Aliağa, Türkiye ve dünyadan günün ajandası