Murat Ülker’den gıda geleceğine bilimsel bakış: Türkiye’nin "gıda karnesi" masada
İş insanı Murat Ülker, son yazısında Türkiye’deki gıda çevresi politikalarını mercek altına alan kapsamlı bir akademik araştırmayı değerlendirdi. Sektörün dönüşümüne ve sağlıklı beslenme ekosistemine...Devamı için tıklayınız
Yıldız Holding Yönetim Kurulu Üyesi Murat Ülker, kişisel blogunda paylaştığı yeni yazısında, gıda ve beslenmeyi sadece bir iş alanı değil, hayatını adadığı bir "mutlu etme vasıtası" olarak tanımladı. Yazısında, Türkiye'deki gıda çevresi politikalarını uluslararası standartlarla kıyaslayan "Food EPI" (Sağlıklı Gıda Çevresi Politika Endeksi) araştırmasına geniş yer veren Ülker, obezite ve bulaşıcı olmayan hastalıklarla mücadelede sistemlerin rolünü tartışmaya açtı. Ülker ayrıca, sosyal medyadan gelen soruları yanıtlayarak Ülker ve pladis bünyesinde şeker, tuz ve yağ oranlarını azaltmaya yönelik yürütülen somut "reformülasyon" çalışmalarını ve 2030 sürdürülebilirlik hedeflerini kamuoyuyla paylaştı.
İŞTE "GIDA VE BESLENME VAZGEÇİLMEZ KONUMUZ" BAŞLIKLI YAZININ TAMAMI:
Benim için ise hayatımın çoğunu adadığım iştigalim, geçimim ve insanları mutlu etmek imkanım. Mutluetmutluol.
Haliyle bir arkadaşımın ilettiği BMC Public Health Dergisi'nde yayınlanan Evaluation and Prioritization of Food Environment Policies in Türkiye Using the Healthy Food Environment Policy Index Food EPI yani Sağlıklı Gıda Çevresi Politika Endeksi kullanılarak Türkiye'de Gıda Çevresi Politikalarının Değerlendirilmesi ve Önceliklendirilmesi başlıklı makale dikkatimi çekti; yazarları çoğunluk olarak İzmir Katip Çelebi Üni. Bilimleri Fak. Besleme ve Diyetetik Böl. ve farklı öğretim üyeleri ve görevlileri: Gülşah Kaner, Tuba Yalçın, Gamze Yurtdaş Depboylu, Büşra Dönmez, Esila Bayar, Merve Kip.
Araştırmanın başında Prof. Gülşah Kaner, Ireland Uni. Coll. Cork Halk Sağlığı Fak.den Prof. Janas M. Harrington beslenme davranışlarını şekillendiren toplumsal, ticari ve siyasal faktörleri analiz eden FOODPATH projesini başlatan akademisyen de yazarlardan…
Şu anda proje İrlanda, Belçika, İtalya, Hollanda, Polonya ve Türkiye'de başlamış. ERA4Health 22'den fazla ülkede fonlanıyor. Projenin odağı: Beslenme ve fiziksel aktivite üzerinden eşitsizliklerini azaltmak için TÜBİTAK desteği ile Türkiye araştırması.
18 Nisan 2026'da yayınlanmış makaleye merakla yaklaşırken takıntılı olduğum araştırma ve istatistik prosedürleri konusunda arkadaşlarımdan destek aldım. 2020'den bu yana gıda beslenme konusundaki tüm yazılarımın da size linklerini ekledim. Yazılarıma göz attığınızda Food EPI konusundaki makaleyi niye ilgiyle okuduğumu anlayacaksınız.
AYRICA yazımın sonuna yerli yersiz bilhassa sosyal medyada sorulan gıda ve beslenme konusundaki çeşitli vesilelerle gündeme gelen hatta daha önce de yayınladığım soruları ve cevaplarımı da ekledim.
Benim için ise hayatımın çoğunu adadığım iştigalim, geçimim ve insanları mutlu etmek imkanım. Mutluetmutluol.
Haliyle arkadaşlarımdan birinin ilettiği BMC Public Health Dergisi'nde yayınlanan Evaluation and Prioritization of Food Environment Policies in Türkiye Using the Healthy Food Environment Policy Index (Food EPI), yani Sağlıklı Gıda Çevresi Politika Endeksi kullanılarak Türkiye'de Gıda Çevresi Politikalarının Değerlendirilmesi ve Önceliklendirilmesi başlıklı makale dikkatimi çekti. Makalenin yazarları çoğunluk olarak İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Bilimleri Fakültesi Besleme ve Diyetetik Bölümü olmak üzere Türkiye'nin farklı üniversitelerinden öğretim üyeleri ve görevlileri: Gülşah Kaner, Tuba Yalçın, Gamze Yurtdaş Depboylu, Büşra Dönmez, Esila Bayar, Merve Kip.
Araştırmanın baş yürütücüsü Prof. Gülşah Kaner, Irlanda University College Cork Halka Sağlığı Fakültesi'nden Prof. Janas M. Harrington da yazarlar arasında. Harrington beslenme davranışlarını şekillendiren toplumsal, ticari ve siyasal faktörleri analiz etme amacını taşıyan FOODPATH projesini başlatan akademisyen.
Şu anda bu araştırma projesi İrlanda, Belçika, İtalya, Hollanda, Polonya ve Türkiye'de başlamış. Haliyle meraklandım ve FOODPATH nedir diye araştırdım. FOODPATH Avrupa Komisyonu ve 22'den fazla ülkenin araştırma fonları tarafından desteklenen ERA4Health araştırma ortaklığı tarafından fonlanıyor. Aslında ERA4Health, Health Equity adı altında bir global araştırma çağrısı yapmış, Türkiye'deki araştırma da bu proje kapsamında fonlanıyor. Projenin odağı: Beslenme ve fiziksel aktivite üzerinden eşitsizliklerini azaltmak için TÜBİTAK desteği ile Türkiye araştırması. Ana konu, düşük gelirli, dezavantajlı gruplarda eşitsizlikleri nasıl azaltılabilir.
Makale 18 Nisan 2026'da henüz online ve tam editlenmeden yayınlanmış. Makalenin basılmadan önce edit sürecinden geçeceği ve bazı değişiklikler yapılabileceği belirtiliyor. Makaleye merakla yaklaşırken takıntılı olduğum araştırma ve istatistik prosedürler konusunda arkadaşlarımdan destek aldım. 2020'den bu yana gıda beslenme konusundaki tüm yazılarımın da size linklerini ekledim. Yazılarıma göz attığınızda Food EPI konusundaki makaleyi niye ilgiyle okuduğumu anlayacaksınız.
AYRICA, yerli yersiz bilhassa sosyal medyada sorulan gıda ve beslenme konusundaki çeşitli vesilelerle gündeme gelen hatta daha önce de yayınladığım soruları ve cevaplarımı da yazımın sonuna ekledim.
Sağlıklı Gıda Sistemleri İçin Daha Fazla Regülasyonla mı, Yoksa Daha Akıllı Ekosistemler mi Gerekli?
Sağlıklı Gıda Çevresi Politika Endeksi, Food EPI kullanılarak Türkiye'de Gıda Çevresi Politikalarının Değerlendirilmesi ve Önceliklendirilmesi başlıklı makalenin başında araştırmanın amacı şöyle vurgulanıyor (*):
Türkiye, obezite ve tip 2 diyabet dahil olmak üzere beslenme ile ilişkili bulaşıcı olmayan hastalıklarda kaygı verici bir artışla karşı karşıyadır. Bu sorunla mücadele, daha sağlıklı gıda çevreleri oluşturan ve uzun vadeli beslenme iyileşmelerini destekleyen daha proaktif bir politika yaklaşımını gerekli kılmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Türkiye'de sağlıklı gıda çevreleri oluşturmaya yönelik kamu politikalarının uygulanma düzeyini değerlendirmektir. Bu amaçla, gıda çevresi politikalarının uygulanma düzeylerini ölçmek ve bunları uluslararası iyi uygulamalarla karşılaştırmak için uluslararası kabul görmüş bir çerçeve olan Sağlıklı Gıda Çevresi Politika Endeksi, Food EPI kullanılmıştır. Food EPI ne derseniz, ben de bilmiyordum, araştırdım. Food EPI INFOMAS yani açılımı International Network for Food and Obesity/Non-Communicable Diseases Research, Monitoring and Action Support olan uluslararası bir araştırma ve politika ağının bir kıyas aracı.
INFOMAS'ın temel varsayımı, insanların kötü beslenmesinin nedeni sadece bireysel tercihler değil sistemlerdir, diyor. Girişim 2013 yıllarında kurulmuş bir konsorsiyum. Çekirdeği hala merkezi olan University of Auckland'da, tarafsız, etkili bir akademik network olarak gündem hatta norm oluşturuyor, kıyaslıyor. Ancak paternalist, aşırı regülasyon yanlısı, endüstriden kuşkuları olması ve inovasyon ve gönüllü dönüşüme daha az önem vermesi nedeniyle eleştiriliyor.
Okuduğum araştırmada Policy Evaluation Network (PEN) projesi içinde geliştirilen yani Avrupa'ya uyarlanmış Food EPI versiyonu kullanılmış. Bu Food EPI çerçevesi iki ana bileşenden oluşuyor:
1)Politika Alanları yani Policy Domains.
Politika bileşeni altı alandan oluşur: Gıda bileşimi yani food composition, gıda etiketlemesi yani food labelling, gıda promosyonu ve pazarlaması yani food promotion, gıda fiyatları yani food prices, gıda sunumu ve tedariki yani food provision, gıda perakendesi yani food retail.
2)Altyapı Destek Alanları yani Infrastructure Support Domains
Altyapı desteği bileşeni de altı alandan oluşur: Liderlik, yönetişim, izleme ve istihbarat, finansman, etkileşim platformları, tüm politikalarda yaklaşımı.
Bu alanlar birlikte 48 göstergeden oluşuyor: 24 politika göstergesi, 24 altyapı destek göstergesi. Yazarlar, bulaşıcı olmayan hastalıklar, NCD'ler mesela kalp damar hastalıkları, kanser, diyabet ve kronik solunum yolu hastalıkları gibi, yüzünden her yıl dünya genelinde 40 milyondan fazla insan hayatını kaybediyor, diyorlar. NCD'ler dünya çapında başlıca ölüm nedenidir ve Türkiye'de tüm ölümlerin yaklaşık %69'unu oluşturmaktadır.
Bu hastalıklar yani NCD'ler büyük ölçüde önlenebilir yaşam tarzı kaynaklı risk faktörleri tarafından beslenmektedir; sigara kullanımı, sağlıksız beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite eksikliği ve aşırı alkol tüketimi bunların başlıcalarıdır. Bu davranışlar obezite, hipertansiyon ve yüksek kolesterol gibi sorunlarına yol açmakta, bunlar da bulaşıcı olmayan hastalıkların gelişme riskini önemli ölçüde artırmaktadır. Türkiye'de yetişkin obezite vaka sayısının 2030 yılına kadar yaklaşık %42'ye ulaşacağı öngörülmektedir. Bu hastalıkların yaygınlığını ve sonuçlarını azaltmak için uygulanabilir ve maliyet etkin çeşitli stratejiler önerilmiştir.
Gıda çevresi, bireylerin beslenme davranışlarını ve beslenme refahını şekillendiren sosyokültürel, siyasal, ekonomik ve fiziksel faktörlerin etkileşimini ifade eder. Kanıtlar, beslenme kalıplarının iyileştirilmesi ve bulaşıcı olmayan hastalık yükünün azaltılmasının büyük ölçüde gıda çevrelerinin niteliğine, etkili gıda politikalarının uygulanmasına ve destekleyici altyapıların gücüne bağlı olduğunu göstermektedir. Etkili gıda politikaları ve destekleyici altyapılar, beslenmedeki sosyoekonomik eşitsizliklerin giderilmesinde de önemli rol oynamıştır. Sağlıklı gıda çevrelerinin iyileştirilmesine yönelik etkili eylemleri uygulamada hükümetlere destek olmak amacıyla, INFORMAS tarafından Sağlıklı Gıda Çevresi Politika Endeksi, Food EPI geliştirilmiştir. Food EPI, hükümet politikaları ve eylemlerinin sağlıklı gıda çevrelerinin oluşturulmasını ne ölçüde desteklediğini değerlendiren uluslararası düzeyde kullanılan bir araçtır. Bu çerçeve, ulusal politikaları uluslararası iyi uygulamalarla kıyaslamak ve gıda çevresi politikalarını güçlendirecek öncelikli eylemleri belirlemek için yapılandırılmış bir yaklaşım sunmaktadır; nihai amaç toplum beslenmesini iyileştirmektir.
Yazarlar daha sonra Türkiye'de sağlıklı beslenmeyi desteklemeye yönelik çeşitli politika ve altyapı girişimlerinin hâlihazırda mevcut olduğuna vurgu yapıyorlar. Bakanlığı tarafından geliştirilen Türkiye Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Programı, ilk kez 2010'da başlatılmış, ardından ulusal stratejik planlarla uyumlu biçimde dönemsel olarak güncellenmiştir (2013–2017, 2019–2023 ve 2025–2028). Bu program kapsamında, gıdalardaki doymuş yağ asitlerini, bunların yerine doymamış yağ asitleri kullanarak azaltmaya dönük uygulamalar geliştirilmiştir.
Buna ek olarak, Türkiye'de Aşırı Tuz Tüketiminin Azaltılması Ulusal Programı 2011 ila 2015 arasında aynı ulusal çerçevede geliştirilmiş ve daha sonra 2016 ila 2021 dönemi için güncellenmiştir. Tarım ve Orman Bakanlığı'na sunulan öneriler doğrultusunda, Türk Gıda Kodeksi kapsamında seçilmiş gıda ürünlerinde tuz düzeylerini azaltmaya yönelik çeşitli girişimler uygulanmıştır. Bunlar arasında ekmek, zeytin, salça, peynir ve kırmızı biber ürünleri yer almaktadır.
Tuz içeriğini azaltmak, gıda etiketleme uygulamalarını iyileştirmek, gıda sanayii ile iş birliğini güçlendirmek ve kamu farkındalığını artırmaya yönelik çalışmalar sürmektedir. Ayrıca Türkiye Beslenme Rehberi, Türkiye Beslenme ve Araştırması verilerine dayanarak geliştirilmiştir.
Şimdi araştırmanın 5 aşamasını özetleyelim. Türkiye'deki Food EPI değerlendirmesi beş ana aşamadan oluşmuştur.
1.Food EPI Uyarlaması yani Food EPI Adaptation
İlk aşamada, PEN uyarlanmış Food EPI çerçevesi Mayıs, Haziran 2024 arasında gözden geçirilmiş ve Türkiye bağlamına uyarlanmış olup Avrupa çerçevesini adapte edip karşılaştırmalı standardizasyonu korumuş.
2.Kanıt Toplama ve Doğrulama yani Evidence Gathering and Validation
İkinci aşamada araştırma ekibi, her gösterge için uluslararası kıyas ölçütlerini yani benchmarks derlemiş ve 2016 sonrasından itibar
İzmir, Aliağa, Türkiye ve dünyadan günün ajandası